Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Stanisław Thugutt

Stanisław Thugutt - polityk, działacz ludowy i niepodległościowy, prezes PSL, minister w Rządzie Ludowym Daszyńskiego. Propagował ruch spółdzielczy, publikował prace o temetyce krajoznawczej.

 
Młodość
Działalność konspiracyjna
Legiony Polskie
Tymczasowy Rząd Ludowy i początki II Reczpospolitej
Wojna z ZSRR
II Rzeczpospolita
Ostatnie lata


Młodość

Stanisław Thugutt urodził się 30 lipca 1873 roku w Łęczycy, jako najmłodsze z sześciorga dzieci lekarza. Gdy miał 7 lat, jego ojciec umarł, a rodzina przeniosła się do Warszawy. Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczał do silnie zrusyfikowanego III gimnazjum warszawskiego, gdzie jednak uczył się słabo i sprawiał rosyjskim nauczycielom problemy wychowawcze. Maturę zdawał więc w innej placówce. Ze względów materialnych nie mógł kontynuować nauki, przez długi czas nie mógł też znaleźć pracy. Gdy w końcu otrzymał posadę w jednej z łódzki fabryk włókienniczych, pracował po 14 godzin dziennie w ciężkich warunkach. Z powodu choroby musiał zrezygnować z pracy fizycznej. Przeniósł się znowu do Warszawy, gdzie otrzymał pracę w księgowości. W roku 1899 ożenił się z Marylą Kozanecką. Po dwóch latach przeniósł się do Ćmielowa na Kielecczyźnie, gdzie rozpoczął pracę w fabryce porcelany. W tym miasteczku po raz pierwszy zajął się pracą społeczną. Utworzył objazdową bibliotekę, zorganizował dobrze działającą spółdzielnię rolniczą. Z tego ostatniego powodu Thugutt stał się persona non grata wśród lokalnych kupców. Doszło nawet do tego, że uratowany przez niego z pogromu Żyd oskarżył go o pobicie. W latach 1901 – 1905 Stanisław Thugutt rozwijał też zainteresowania krajoznawcze – wraz z żoną podróżował po Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie.


Działalność konspiracyjna

W przeddzień rewolucji 1905 roku Thugutt powrócił do Warszawy. Nie wziął on jednak udziału w walkach - przygotował książkę o historii Księstwa Warszawskiego, działał w Polskim Towarzystwie Krajoznawczym. Popularyzacja kultury polskiej stało się dla niego sposobem budowania Polski „od dołu”. W roku 1914 wydał nowoczesny przewodnik po ziemi kieleckiej.
Wybuch pierwszej wojny światowej stał się momentem zwrotnym w życiu Stanisłąwa Thugutta. Zaczął on aktywnie działać w polityce, był jednym z założycieli Stronnictwa Niezawisłości Narodowej. Redagował jedno z najbardziej niepodległościowych pism owego czasu – warszawski „Goniec” a także liczne broszury i ulotki. Zajmował się nawet przemytem broni dla konspiratorów.

Legiony Polskie

W roku 1915 Thugutt zaciągnął się do Legionów Piłsudskiego, brał udział w ciężkich walkach pod Styrem i Stochodem.. Miał w tym czasie bardzo radykalne poglądy antyrosyjskie i antyniemieckie. Chciał całkowitej niepodległości dla przyszłego państwa polskiego.
Z frontu został odwołany do Warszawy, by prowadzić działalność polityczną. Stał się jednym z głównych ideologów PSL. Za krytykę niemieckiej polityki został aresztowany i uwięziony w twierdzy Modlin, gdzie spędził pół roku.


Tymczasowy Rząd Ludowy i początki II Reczpospolitej

Wyszedł na wolność w momencie gdy rozsypywały się Austro - Węgry, a partie niepodległościowe przygotowywały się do przejęcia władzy. Thugutt przybył do Lublina, gdzie nawiązał kontakt z innymi konspiratorami. Gdy powstał Rząd Tymczasowy Daszyńskiego, Stanisław Thugutt zajął w nim ważną rolę ministra spraw wewnętrznych. Był współautorem programu rządu oraz jego słynnego manifestu. Gdy powstał rząd Moraczewskiego, Thugutt pastował w nim to samo stanowisko. Był twórcą administracji i urzędów II Rzeczypospolitej, zorganizował Milicję Ludową, strzegącą porządku w tworzącym się państwie. Ze względu na jego radykalne stanowisko w kwestiach społecznych, prawica obdarzała go epitetami „bolszewika” i „jakobina”. Był powszechnie nielubiany w kręgach posiadaczy ziemskich i endecji. W czasie nieudanego przewrotu płk. Mariana Januszajtisa i księcia Eustachego Sapiehy, który miał miejsce w styczniu 1919, na Thugutta zorganizowano zamach, w czasie którego oddano do niego dwa niecelne strzały.


Wojna z ZSRR

Ponieważ cieszył się zaufaniem Piłsudskiego, Stanisław Thugutt został wysłany na konferencję pokojową w Paryżu. Zabiegał tam o dostęp Polski do morza, przyznanie Gdańska i całego Śląska.
Gdy rozpoczęła się wojna polsko - bolszewicka Thugutt zgłosił się na ochotnika na wojska. Odmówił przyjęcia szlifów oficerskich (to wyłączyłoby go z czynnej walki) i z 201. pułkiem poszedł na front. Podczas walk pod Surażem został ranny i na zawsze stracił władanie w prawej ręce (musiał nawet nauczyć się pisać lewą dłonią). Za walkę z bolszewikami ten rzekomy „bolszewik” otrzymał Krzyż Walecznych.


II Rzeczpospolita

W wolnej Polsce Stanisław Thugutt zajął się polityką jako prezes PSL”Wyzwolenie”. Był jednym z najzagorzalszych zwolenników reformy rolnej (co wywoływało krytykę prawicy), chciał jej jednak dokonać za odszkodowaniem (co z kolei nie podobało się partiom lewicowym). Uważał, że wydzielenie chłopom ziemi obudzi w nich uczucia obywatelskie. Zajmował stanowiska w kolejnych rządach, ale był coraz bardziej zniechęcony konfliktami interesów i grami partyjnymi. Doprowadziło go to do poparcia zamachu majowego – Thugutt miał nadzieję, że Piłsudski opanuje chaos panujący na polskiej scenie politycznej. Gdy okazało się, że sanacja łamie prawa obywatelskie, przeszedł znów do opozycji. Należał do czołowych krytyków procesów brzeskich, sam o mały włos uniknął oskarżenia w nich.
W roku 1931 był jednym z organizatorów zjednoczenia partii rolniczych w silne Stronnictwo Ludowe. W czasie zjazdu w 1934 roku został przewodniczącym Rady Naczelnej tego ugrupowania. Postulował wtedy spółdzielczość jako „trzecią drogę” pomiędzy socjalizmem a kapitalizmem. Oddolna budowa spółdzielni miała przyśpieszyć demokratyzację wsi i spowodować przebudzenie cech obywatelskich u niższych warstw społecznych.


Ostatnie lata

W roku 1938 Thugutt zrezygnował z polityki, choć wciąż piastował tytuł honorowego prezesa Rady Naczelnej SL. W momencie wybuchu wojny 66 letni Thugutt wraz z rodziną wyjechał do Wilna. Otrzymał tam propozycję objęcia stanowiska w Rządzie RP na Uchodźstwie. Do Francji wyruszył przez Szwecję. Przez wybuch wojny na zachodzie nie mógł jednak wyruszyć do celu. Gwałtownie podupadł na zdrowiu, choroba przykuła go do łóżka. Stanisław Thugutt zmarł w Sztokholmie 15 czerwca 1941.


opracował Ziemowit Karłowicz