Ośrodek 'Brama Grodzka - Teatr NN'

Tomasz Arciszewski

Tomasz Arciszewski - polityk socjalistyczny i niepodległościowy, działacz PPS,  minister  (1918), premier RP na uchodźstwie (1944 - 47)

Dzieciństwo i młodość
Rewolucja 1905
Dalsza działalność niepodległościowa
W początkach niepodległej Polski
II Rzeczpospolita i II wojna światowa.
Po wojnie
 


Dzieciństwo i młodość


Tomasz Arciszewski urodził się w roku 1877 w Sierzchowach. Jego ojciec, Mikołaj, był powstańcem styczniowym. Młody Tomasz skończył szkoły powszechne w Lubani i Radomiu. Od siedemnastego roku życia pracował w fabryce Sosnowcu, gdzie zetknął się z ruchem socjalistycznym. Za organizowanie strajku stracił pracę. W roku 1896 Arciszewski wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Jako ceniony działacz był wysyłany za granicę, w Londynie nawiązał kontakt ze Związkiem Zagranicznym Socjalistów Polskich. Po powrocie do kraju w sierpniu 1900 roku, został aresztowany i był więziony w Piotrkowie i Radzanowie. Gdy w roku 1903 Arciszewski opuścił więzienie wciąż działał w PPS. Jego poglądy radykalizowały się z czasem.


Rewolucja 1905

W przeddzień rewolucji, w roku 1904, wstąpił do Organizacji Bojowej PPS. Gdy wybuchły walki dwudziestoośmioletni rozpoczął szlak bojowy. Organizował zamachy na urzędników carskich oraz napady mające na celu pozyskanie środków na dalszą walkę (tzw. ekspropriacje), między innymi atakiem pod Rejowcem. Gdy rewolucja wygasała, Arciszewski wziął udział w słynnej „akcji czterech premierów” pod Bezdanami, gdzie zdobyczą rewolucjonistów padło ponad 300 tysięcy rubli.


Dalsza działalność niepodległościowa

Mimo, że rewolucja została stłumiona, Arciszewski wciąż działał w PPS. W roku 1911 został przyjęty do Związku Walki Czynnej – organizacji zrzeszającej najbardziej zaufanych ludzi Piłsudskiego. Gdy wybuchła I wojna światowa, wstąpił do formujących się Legionów. Służył w Pierwszej Brygadzie w stopniu porucznika, potem zajął się działalnością wywiadowczą. Organizował struktury POW na terenie zaboru rosyjskiego, tworzył też związki zawodowe i redagował pisma Związkowiec i Jedność Robotnicza.


W początkach niepodległej Polski

W listopadzie 1918 roku, gdy formował się Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Arciszewski przybył do Lublina. Jako wybitny działacz został wybrany do pełnienia funkcji ministra pracy i opieki społecznej, ważne ze względu na radykalne postulaty rządu. Brał udział w pierwszym posiedzeniu rządu w Pałacu Gubernatorskim. Wraz zresztą ministrów złożył swój urząd, gdy Piłsudski wrócił do Polski.
W nowo powstałym rządzie Moraczewskiego Arciszewski objął tekę ministra poczt i telegrafów, stanowisko to piastował do stycznia 1919. Gdy w roku 1920 rozpoczęła się wojna polsko – bolszewicka, Arciszewski organizował Robotniczy Komitet Obrony Niepodległości. Korzystając z doświadczeń w czasie rewolucji 1905 dowodził też dywersyjnymi atakami na tyłach Armii Czerwonej.


II Rzeczpospolita i II wojna światowa.

W wolnej Polsce Tomasz Arciszewski dwukrotnie zasiadał w parlamencie, był też radnym Warszawy. Przez cały ten czas był we władzach PPS, pomagał w organizacji Centrolewu.
W czasie niemiecko – radzieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 Arciszewski pozostał w bombardowanej stolicy, współorganizował Robotnicze Bataliony Obrony Warszawy. Po przejściu PPS do konspiracji pozostawał jej prezesem do lipca 1944, przez cały czas pozostając w okupowanym kraju. W sierpniu 1944 roku został wybrany do Rady Jedności Narodowej, reprezentującej pion polityczny rządu RP na uchodźstwie i stanowiącej opozycję dla komunistycznej KRN. Arciszewski był współautorem deklaracji RJN O co walczy naród polski, zajmował nieustępliwe stanowisko wobec ZSRR, chodź zalecał traktowanie Armii Czerwonej poprawnie dopóki (jej) działania będą zgodne z prawami międzynarodowymi.
W ramach operacji Most III został przerzucony do Londynu, gdzie został mianowany następcą prezydenta RP. W czasie trwania powstania warszawskiego Arciszewski wielokrotnie apelował o pomoc lotniczą dla AK. Działał wbrew ustaleniom jałtańskim, negował podział Europy na strefy wpływów, uważał że Polska powinna być niezależna od ZSRR. Spowodowało to konflikty między nim a rządem brytyjskim. Po aresztowaniu przywódców polskiego państwa podziemnego i słynnym „procesie szesnastu” interweniował u u premiera Wielkiej Brytanii i przewodniczącego Konferencji Narodów Zjednoczonych w San Francisco.


Po wojnie

28 czerwca 1945 roku, po utworzeniu się Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, wydał w imieniu rządu komunikat, w którym oświadczył, że samozwańczy twór polityczny złożony z komunistów i agentów obcych ma stać się rządem Polski. (...) Los Polaków nie będzie jednakowy. Jedni borykać się będą w kraju z okrutną rzeczywistością państwa policyjnego, inni zostaną w wolnym świecie, by stać się ustami niemych. Droga nasza jest trudna, lecz u jej kresu spełni się Polska naszych żarliwych pragnień: wolna i niepodległa. W kilkanaście dni później USA i Wielka Brytania uznały Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej i wycofały poparcie dla ekipy Arciszewskiego.
Przez dziesięć kolejnych lat Arciszewski zajmował stanowiska w Rządzie Polskim na Uchodźstwie. Wraz z gen. Andersem i Edwardem Raczyńskim należał do tzw. Rady Trzech, będącej opozycją do dla prezydenta Zaleskiego, przedłużającego wbrew konstytucji swoją 7-letnią kadencję. 20 listopada 1955 Tomasz Arciszewski zmarł w Londynie i został pochowany na cmentarzu Brompton.


opracował Ziemowit Karłowicz